Bu kontekstdə Ştaynmayerin səfəri son zamanlar Türkiyə-Almaniya münasibətlərindəki problemlərin aradan qaldırılması və əməkdaşlığa vurğu meylinin simvolu kimi qəbul edilsə də, daha geniş zaman diapazonundan baxıldığında, aparılmalı olan ilk müəyyənləşdirmə Almaniyanın Türkiyə üçün əhəmiyyətinin durmadan azaldığıdır. Uzun müddət Türkiyənin ən böyük ticarət tərəfdaşı olan Almaniya 2022-ci ildən etibarən bu baxımdan Rusiyadan geri qaldı. Almaniya tezliklə ikinciliyini Çinə itirə bilər.

Türkiyə-Almaniya əlaqələri hara doğru gedir?

Bu mənzərə əsasən qlobal güc balansındakı dəyişikliklərin Türkiyə-Almaniya münasibətlərinə də yansıdığını göstərsə də, transformasiya inkişafların fərqində deyilmiş kimi hərəkət edən Almaniyanın Türkiyə siyasətində uzun müddətdir təkrar etdiyi bəzi səhvlərdə israrlı olmasından da irəli gəlir. Bu səhvlərdən biri də Berlinin Türkiyənin suverenliyinə hörmət etməməsi və davamlı olaraq daxili işlərə qarışma kimi qiymətləndirilə biləcək müdaxilələr etməsidir. Bu müdaxiləçi yanaşma, şübhəsiz ki, yalnız Almaniyaya xas deyil.

İqtisadi və hərbi potensialı inkişaf etmiş Qərb ölkələrinin əksəriyyəti, xüsusən də Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ) Türkiyəyə qarşı eyni münasibətdədir. Türkiyənin Osmanlı İmperiyasının son əsrindən bəri Qərb dövlətləri qarşısında zəifliyi və Soyuq müharibə dövründə sovet ekspansionizminə qarşı Qərb dövlətlərinin dəstəyinə ehtiyacı bu dəstəyi verən ölkələrdə Türkiyənin daxili işlərinə qarışa biləcəkləri təsəvvürünü yaratmışdı.

Birinci Dünya müharibəsi illərində Osmanlı İmperiyası ilə “Waffenbrüderschaft”, yəni silah qardaşlığı quran Almaniya bu qardaşlığın “böyük qardaşı” kimi kiçik qardaşının işlərinə qarışma vərdişi qazanmışdı.

Birlikdə uduzduqları müharibədən sonra qısa zamanda yenidən Türkiyənin ən böyük ticarət tərəfdaşına çevrilən Almaniya həm bu mövqeyinə görə, həm də Türkiyəyə verdiyi iqtisadi və hərbi dəstəyin təmin etdiyini düşündüyü hüquqa görə bir çox daxili və xarici siyasi məsələlərdə Ankaraya təkliflər verməkdə, onu tənqid etməkdə və təzyiq altında saxlamağa cəhd etməkdə davam etdi. Almaniyanın Türkiyə siyasətinə müdaxiləsində ən çox istifadə etdiyi vasitə insan haqları və demokratiyanın tənqidi idi.

Ştaynmayerin Türkiyə səfəri öncəsi alman mediası və siyasətçilərinin açıqlamalarına nəzər saldıqda, Türkiyəyə qarşı ibrətamiz və tənqidi bir dilin üstünlük təşkil etdiyi görünür. Bir neçə həftə əvvəl Türkiyədə keçirilən yerli seçkilərdə müxalifətin Qərbdə görünməmiş yüksək iştirak nisbəti ilə qalib gəlməsinə baxmayaraq, Almaniya mediasında Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğana və Türkiyə demokratiyasına qarşı qarayaxma siyasəti və tənqidlər gündəmə gəlib.

İyun ayında keçiriləcək Avropa Parlamenti (AP) seçkilərində hakim Sosialist Demokratiya Partiyasının (SPD) ilk sıradakı namizədi Katarina Beyli Türkiyə ilə bağlı açıqlamasında deyib: “Qanunun aliliyinə qoyulan məhdudiyyətlər və müxalifətin sıxışdırılması davam etdiyi müddətcə Aİ-yə üzvlük düşünülə bilməz”. Beyli Türkiyədəki seçkilərdə müxalifətin qələbəsini “böyük nəticə” kimi qələmə verməklə, Türkiyə siyasətində tərəf tutduğunu da göstərib.

SPD-nin koalisiya ortağı Azad Demokrat Partiyasının (FDP) qrup sədr müavini Maykl Link Türkiyədə istəmədiyi bir hökumətin olduğunu bu sözlərlə ortaya qoyub: “Türkiyə ilə üzvlük danışıqlarının yenidən başlamasından söhbət gedə bilməz, çünki Ərdoğanın avtoritar şəkildə idarə etdiyi Türkiyə üzvlük üçün namizəd ola bilməz”. Koalisiyanın digər tərəfdaşı olan Yaşıllar Partiyasının deputatı və Bundestaqdakı Almaniya-Türkiyə Parlament Qrupunun sədri Maks Laks Almaniya üçün Alternativ Partiyasına (AFP) verdiyi açıqlamada Ştaynmayeri səfəri zamanı Türkiyədə insan haqları pozuntularına qarşı tənqidi dildən istifadə etməyə çağırıb.

Üçü də Almaniyada iqtidardakı koalisiyanın ortağı olan partiyaların əhəmiyyətli şəxsləri arasında yer alan bu siyasətçilərin seçkilərdə müxalifətin qalib gəlməsinə baxmayaraq, Türkiyə demokratiyası üçün bu böhtan xarakterli ifadələrdən istifadə etmələri şübhəsiz ki, təkcə Ərdoğana və AK Partiyaya deyil, bütün Türkiyəyə hörmətsizlikdir. Ştaynmayer Almaniyanın siyasi və media dünyasında Türkiyəyə qarşı baş verən hörmətsizliyin bir parçası olmamaq üçün kifayət qədər təcrübəyə malik olsa da və daha ehtiyatlı bir dildən istifadə etsə də, ümumilikdə Almaniyada hakim olan bu dominant və müdaxiləçi siyasət tərzinin Türkiyə-Almaniya münasibətlərinin sağlam irəliləyişinə ən böyük maneə olduğu aydındır.

Almaniyanın soyqırımını açıq şəkildə dəstəkləyən siyasət yürütdüyü və bu səbəbdən Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsində (BƏM) özünə qarşı soyqırım iddiasını dəstəkləmək cəhdi ilə üzləşdiyi bir vaxtda, sözügedən alman siyasətçilərin hələ də Türkiyəyə qarşı insan haqları və demokratiya ilə bağlı tənqidi və təkəbbürlü ifadələr işlətmələri hörmətsizlikdən əlavə, “həyasızlıq” anlayışı ilə izah edilə bilən bir münasibətdir.

Almaniyada artan insan haqları problemi

Qərbin həyata keçirdiyi siyasəti bütün iqtisadi, hərbi və diplomatik vasitələrlə dəstəkləyən Almaniyanın insan haqları ilə bağlı dünyaya deyəcək sözü yoxdur. Almaniya bundan sonra bu mövzuda yalnız BƏM qarşısında özünü müdafiə etmək, dünya ictimaiyyətinə bu cinayətdə niyə şərik olduğunu izah etmək və üzr istəmək üçün danışa bilər.

Almaniyada müsəlmanlara və digər əcnəbilərə qarşı hücumların hər keçən gün artdığı, Qəzzaya dəstək üçün həyata keçirilən nümayişlərdə polis şiddətinin adi hala çevrildiyi, İsraillə bağlı tənqidi söz azadlığının ciddi şəkildə məhdudlaşdırıldığı bir dövrdə başqa ölkələri barmaqla göstərərək, söz azadlığından və insan haqlarından danışmaq hansı ruh halıyla açıqlana bilər?

Almaniya getdikcə fərqli düşünən və fərqli həyat tərzi keçirənlərin həyatlarını yaşamaqda daha çox çətinlik çəkdiyi ölkəyə çevrilib. Bu səbəbdən alman həmkarları ilə görüşən Türkiyə rəsmilərinin və Türkiyə mediasının bu ölkədəki insan haqları problemlərini dilə gətirməsi və bu problemlərin həllini tələb etməsi böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Ərdoğanın məscidlərə qarşı artan irqçi və islamofob hücumların niyə qarşısının alınmadığını, Fələstinə dəstək nümayişlərində polisin niyə həddindən artıq zorakılıq tətbiq etdiyini, Berlində keçirilən Fələstin Konqresinin niyə polis tərəfindən qadağan edildiyini, Yunanıstanın keçmiş maliyyə naziri Yanis Varoufakisin və Qlazqo Universitetinin Fələstin əsilli rektoru Qassan Əbu Sittenin bu konqresdə iştirak etmək üçün Almaniyaya girişinin niyə əngəlləndiyini birbaşa almaniyalı həmkarından soruşması bu ölkənin insan haqlarına zidd olan bu cür əməllərə son qoyması baxımından faydalı nəticələr verə bilər.

Xüsusilə Almaniyada yaşayan Türkiyə vətəndaşları başda olmaqla, Almaniya vətəndaşı olan türklər və digər müsəlman xalqlar Türkiyədən onları qorumaq üçün böyük ümidlər bəsləyirlər. İnsan haqları məsələsini gündəmə gətirərək, bu gözləntilərə uyğun hərəkət edilməsi halında Türkiyənin daxili işlərinə qarışmağı alışqanlıq halına gətirən alman siyasətçilərin bu mövzuda Ankaradan gələcək haqlı tənqidlərə qarşı çıxmaları müzakirə mövzusu olmayacaq.

Almaniya Türkiyə üçün nə dərəcədə vacib tərəfdaşdır?

Türkiyə üçün əhəmiyyəti nisbətən azalsa da, Türkiyənin ən çox ixracat həyata keçirdiyi ölkə hələ də Almaniyadır. Almaniya 2002-2024-cü illər arasında Türkiyədəki ümumi xarici kapitala görə Niderland, ABŞ və Böyük Britaniyadan sonra 4-cü yerdədir. Sözügedən dövrdə Almaniyadan Türkiyəyə gələn birbaşa xarici kapitalın həcmi 12,4 milyard dollara çatıb. 2023-cü ildə Türkiyənin ümumi ixracatında Almaniyanın payı 8,3 faiz olduğu halda, bu ölkədən idxalın Türkiyənin ümumi idxalında payı 7,9 faiz olub.

İqtisadi əlaqələrin intensivliyi ilə yanaşı, Almaniya NATO üzvü kimi Türkiyənin təhlükəsizlik tərəfdaşları sırasındadır. Bu çərçivədə Türkiyə Almaniyanın ortağı olduğu “Eurofighter Typhoon” döyüş təyyarələrini hava qüvvələrinə qatmaq istəyir. Eyni zamanda Türkiyənin sahib olduğu ən müasir tankların Almaniya istehsalı “Leopard 2” tankları olması iki ölkə arasında hərbi əməkdaşlığın göstəricisidir.

Bundan başqa Almaniyada yaşayan və sayı 3 milyonu keçən türk əsilli insanlar bu ölkəni Türkiyə üçün önəmli edir. Çünki Almaniyadakı Türkiyə diasporu həm Almaniyanın Türkiyə siyasətinə, həm də Türkiyənin Almaniyaya qarşı siyasətinə təsir edəcək bir ölçüyə çatıb. Bundan başqa, Türkiyənin Avropa İttifaqı (Aİ) ilə münasibətlərinin rasional işləməsi Ankara ilə Berlin arasında münasibətlərin sağlam şəkildə aparılmasından asılıdır. Çünki Almaniya Aİ siyasətini formalaşdıran aktorlardan biridir.

Problemli münasibətlər Türkiyəni başqa tərəfdaşlar axtarmağa sövq edib

Bu amillər Almaniyanın Türkiyə üçün mühüm tərəfdaş olduğunu göstərsə də, son 10 ildə Türkiyə-Almaniya münasibətlərində ciddi problemlər yaşanıb. Bu problemlər Almaniyanın Türkiyənin xarici siyasətindəki əhəmiyyətinin azalmasına səbəb oldu. Bu dövrdə Almaniya və digər Qərb ölkələrinin təzyiqləri, müdaxilələri və sanksiyaları Türkiyəni bu ölkələri balanslaşdırmaq üçün başqa tərəfdaşlar axtarmağa vadar etdi. Bu prosesin sonunda Türkiyənin ən çox idxal həyata keçirdiyi ölkələr Rusiya və Çin oldu, Ankara ilə Moskva arasında enerji sahəsində əməkdaşlıq gücləndi.

1995-ci ildə 20,1 faiz olan Türkiyəyə illik birbaşa xarici investisiyalarda Almaniyanın payı 2010-cu ildə 6,9 faiz, 2020-ci ildə isə 2,1 faiz azalıb. Eyni dövrdə Aİ-nin payının 75 faizdən 25 faizə düşməsi Avropanın Türkiyənin iqtisadiyyatında və xarici siyasətində əhəmiyyətinin nisbətən azaldığının göstəricisi oldu. İki ölkə arasındakı digər problem isə NATO müttəfiqi Almaniyanın Türkiyənin təhlükəsizliyinə təhdid yaradan PKK və FETÖ kimi terror təşkilatlarına qarşı mübarizədə müttəfiqlik ruhuna zidd hərəkətlər etməsi və Ankaranın bu təşkilatlara qarşı mübarizəsini dəstəkləməməsidir.

Bu problemlərə baxmayaraq, Türkiyə və Almaniya qarşılaşdıqları çətinliklərin öhdəsindən gəlmək üçün bir-birinə ehtiyacı olan iki ölkədir. Berlindəki rasional qərar qəbul edənlər üçün Türkiyə Almaniyadakı siyasi tarazlığı poza biləcək qaçqınlar və qeyri-qanuni immiqrasiya probleminin həllində əvəzolunmaz tərəfdaşdır. Bundan əlavə, Türkiyə getdikcə sərtləşən qlobal güc mübarizəsində Almaniya üçün itirilməməsi lazım olan bir müttəfiqdir və ticarət dövləti olan Almaniyanın mühüm ticarət tərəfdaşları sırasındadır.

Uzun müddətdir xarici siyasətində tarazlıq axtaran Türkiyə üçün Almaniya əvəzolunmaz “tarazlayıcı” aktordur. Ankara Almaniya və digər Qərb ölkələrinə qarşı müstəqil xarici siyasət yürütmək istəyir. Lakin Ankaranın Çin və Rusiyanın təsiri altına düşməməsi üçün Almaniya kimi Qərb dövlətləri ilə mümkün qədər əməkdaşlıq əlaqələri saxlaması vacibdir. Frank-Valter Ştaynmayer Almaniyada Türkiyəyə qarşı aparılacaq siyasətlə bağlı azsaylı rasional aktorlardan biridir. Ancaq parlamentar sistemə malik Almaniyada xarici siyasəti Prezident deyil, kansler Olaf Şolts və onun kabineti müəyyən edir.

Koalisiyanın kiçik tərəfdaşlarından biri olan Yaşılların xarici işlər naziri Annalena Berbokun Ştaynmayerdən fərqli olaraq ideoloji, amerikapərəst və müdaxiləçi tərəfinin üstünlük təşkil etməsi Almaniya Prezidentinin Türkiyəyə səfər nəticələrinin uğurlu olma şansını azalda biləcək amil kimi qeyd edilməlidir.

Asif Cəfərov
Ordu.az